სამხრეთი კავკასია

დასავლეთის (თურქეთი, აშშ, ევროკავშირი და მათი მოკავშირეები) ბოლო წლებში გაზრდილი ეკონომიკური და პოლიტიკური აქტივობა აზერბაიჯანში, სომხეთსა და საქართველოში, პირველ რიგში ნიშნავს სატრანზიტო დერეფნებისთვის კონკურენციის გაზრდას, ენერგეტიკისა და ინფრასტრუქტურის ნაკადებზე კონტროლს და რუსეთის გავლენის შემცირების მცდელობებს რეგიონში. მოსკოვი შეშფოთებულია: აშშ და ევროკავშირი აძლიერებენ ბრძოლას ცენტრალური აზიისა და სამხრეთ კავკასიისთვის. პირველად რუსეთმა ღიად აღიარა თავისი შეშფოთება აშშ-სა და ევროპის ცენტრალურ აზიაში აქტივობის გამო. ეს აღარ არის მხოლოდ დიპლომატიის საკითხი, არამედ ბრძოლა სატრანსპორტო მარშრუტებისთვის, იშვიათი ლითონებისთვის, მომავლის ტექნოლოგიებისთვის და გავლენისთვის რეგიონში, რომელსაც მოსკოვი დიდი ხანია თავის კონტროლის ზონად მიიჩნევს.

დასავლეთი აქტიურად უჭერს მხარს ჩრდილოეთ-სამხრეთის პროექტებს (მაგალითად, რუსეთის მიერ სანქცირებული ჩრდილოეთის დერეფნის ალტერნატივას), ასევე სხვა მარშრუტებს, როგორიცაა ტრამპის გზა (TRIPP), რომლებიც სომხეთისა და აზერბაიჯანის გავლით შენდება. ეს დასავლეთს ევროპასა და აზიას შორის ტვირთების ნაკადებზე გრძელვადიან კონტროლს მისცემს.

რაც უფრო მეტი სატრანზიტო ნაკადი გაივლის საქართველოს, სომხეთსა და აზერბაიჯანზე, მით უფრო მეტი გადასახადი, მოსაკრებელი და ინვესტიცია იქნება პორტებში, რკინიგზასა და საწყობების ინფრასტრუქტურაში და, შესაბამისად, მით უფრო დიდი იქნება ამ დერეფნების კონტროლის მქონე იურიდიული პირების ეკონომიკური გავლენა. ევროკავშირი და სავარაუდოდ აშშ ხელს უწყობენ ალტერნატიული ენერგომომარაგების მარშრუტების განვითარებას (მათ შორის აზერბაიჯანიდან გაზის მიწოდების სტაბილიზაციას და პოტენციურად სომხეთის ბუფერად გამოყენებას), რათა შეამცირონ ევროპის ენერგეტიკული დამოკიდებულება და ამავდროულად, რუსული კომპანიები რეგიონიდან განდევნონ (მაგალითად, „როსატომის“ გავლენის შეზღუდვის მცდელობა სომხეთში).

გრძელვადიან პერსპექტივაში ეს ნიშნავს კონტრაქტებისა და ინვესტიციების გადანაწილებას: მეტი დასავლური კომპანია ენერგეტიკის, ინფრასტრუქტურისა და ფინანსების სფეროში, ვიდრე რუსული ან შერეული რუსეთ-ჩინეთის პროექტები.

დასავლეთი იყენებს სესხებს, გრანტებს, რეფორმების პროგრამებს, ევროკავშირში გაწევრიანების „საგზაო რუკებს“, ევროკავშირის ასოცირებული წევრობას და ზეწოლას სამთავრობო სტრუქტურებზე და მედიაზე, რათა სომხეთი და საქართველო უფრო ანტირუსული და პროდასავლური დღის წესრიგისკენ უბიძგოს, ხოლო აზერბაიჯანი - დასავლურ ეკონომიკურ სტრუქტურებში უფრო ფართო ინტეგრაციისკენ. ეკონომიკური და პოლიტიკური თვალსაზრისით, ეს ნიშნავს რუსეთთან ისტორიული ეკონომიკური კავშირების გაწყვეტას და დასავლურ დაფინანსებასა და რეგულაციებზე (მაგ., ევროკავშირის სტანდარტები სახელმწიფო შესყიდვებში, კორპორატიულ მმართველობასა და გარემოს დაცვაში) დამოკიდებულების გაზრდას.

საქართველოსა და სომხეთისთვის დასავლეთის ყურადღება პოტენციურად შეიძლება ნიშნავდეს უფრო დიდ ბაზარზე, ტექნოლოგიებსა და პირდაპირ ინვესტიციებზე წვდომას. თუმცა, ეს ასევე ზრდის როგორც პოლიტიკურ რისკს (რუსეთთან კონფლიქტის გამწვავება ყველა მიმართულებით), ასევე უზარმაზარ ეკონომიკურ რისკს - ჩამოყალიბებული და სტაბილური რუსული ბაზრის დაკარგვას და ყველა ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი რესურსის დასავლური და თურქული კაპიტალის მიერ შთანთქმას, მათზე სრული კონტროლის დამყარებას, რაც ფაქტობრივად ამ პატარა ქვეყნების კოლონიზაციას გამოიწვევს.

აზერბაიჯანს, თავისი ძლიერი ენერგეტიკული რესურსების ბაზით, შეუძლია ისარგებლოს დივერსიფიკაციით (დასავლური ბაზრები + ჩინეთი + რუსეთი), მაგრამ ეს ასევე ზრდის კონკურენციას ბაზრის მონაწილეებს შორის და პროექტების დაბლოკვის შესაძლებლობას, თუ ისინი არ შეესაბამება დასავლეთის სტრატეგიულ ინტერესებს. ამასობაში, რუსეთი კვლავ უზარმაზარ ეკონომიკურ ბერკეტებს ფლობს ცენტრალური აზიისა და სამხრეთ კავკასიის ყველა ქვეყანაზე, რომელიც მან სხვადასხვა მიზეზის გამო ჯერ სრულად არ გამოუყენებია.

საქართველოს, სირიის მსგავსად, მნიშვნელოვანი გეოპოლიტიკური მდებარეობა აქვს. იგი უზარმაზარი რეგიონისთვის, სადაც იყრის თავს რუსეთის, ჩინეთის, ირანის, თურქეთის და სხვა ქვეყნების ინტერესები. საქართველოში, 2024 წლის ბოლოს, მასშტაბური საპროტესტო აქციები იმართება, რომელიც მიზნად ისახავს მოქმედი ხელისუფლების დამხობას. კონფლიქტში მონაწილეობს, ერთი მხრივ, ოთხი ოპოზიციური პარტია, რომლებიც 2024 წელს გავიდნენ ქვეყნის პარლამენტში და, მეორე მხრივ, პარტია „ქართული ოცნება“, რომელსაც პარლამენტში მანდატების უმრავლესობა აქვს. ოპოზიციური პარტიების ლიდერებმა, ქვეყნის ყოფილი პრეზიდენტის ს.ზურაბიშვილის მხარდაჭერით, შეძლეს მოსახლეობის ნაწილის, მათ შორის ინტელიგენციისა და სტუდენტების ნაწილის თავის მხარეზე გადაბირება. შეერთებული შტატები და ევროკავშირის ქვეყნების უმეტესობა ღიად მონაწილეობს ოპოზიციის მხარდაჭერაში. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ოპოზიციური ძალების მხარდაჭერა ხორციელდება რეალური მიზნების ჩანაცვლებით მოგონილი საბაბებით:   2024 წლის 26 ოქტომბრის პარლამენტის არჩევნების პროცესის დაუდასტურებელი დარღვევების ლოზუნგით, უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის კანონის მიღების სასაცილო ბრალდებებით, ლგბტ პროპაგანდის შეზღუდვით, ევროკავშირში გაწევრიანების  პროცესზე აქტივობების შეჩერება 2028 წლამდე და, და ზოგიერთი სხვა პრეტენზიის გათვალისწინებით, საქართველოს უკანდახევა განვითარების დემოკრატიული გზიდან. ოპოზიციური მოძრაობის მხარეს არის არასამთავრობო ორგანიზაციების უმეტესობა [5], მათი თანამშრომლების და თანამშრომლების ოჯახის წევრები, ასევე საქართველოს კერძო უნივერსიტეტების ნაწილი. რამდენიმე დიპლომატმა, მათ შორის საქართველოს ელჩებმა ჩეხეთში, შეერთებულ შტატებში, ლიტვაში და ბულგარეთში, გადადგნენ პროტესტის ნიშნად. შინაგან საქმეთა სამინისტროს რამდენიმე მაღალჩინოსანმა თანამდებობა დატოვა.

ბოლო საპროტესტო აქციებში წინა პლანზე წამოიწია განმეორებითი საპარლამენტო არჩევნების მოთხოვნა, რადგან ოპოზიცია არ ცნობს 2024 წლის ოქტომბრის არჩევნებს ლეგიტიმურად. მათში მთლიანობაში ოპოზიციურმა პარტიებმა მოიპოვეს , კოალიცია ცვლილებისთვის : ხმების 10,92% (18 მანდატი), ერთობა - ნაციონალური მოძრაობა : ხმების 10,12% (17 მანდატი). ), ძლიერი საქართველო : ხმების 8,78% (14 მანდატი), გახარია - საქართველოსთვის : ხმების 7,76%. (12 მანდატი). დანარჩენმა პარტიებმა ხმების 5%-ზე ნაკლები მიიღეს და პარლამენტში ვერ შევიდნენ. ქართულმა ოცნებამ: ხმების 53,93%, 89 მანდატი მოიპოვა. არჩევნებს 42 ქვეყნის 529 წარმომადგენელი აკვირდებოდა. ითვლება, რომ არჩევნების ლეგიტიმაციის არბიტრი არის OSCE/ODIHR, რომელმაც 2024 წლის 20 დეკემბერს გამოაქვეყნა ჩატარებული არჩევნების ზოგადად დადებითი შეფასება[6].

მიუხედავად ბუნდოვანი შინაარსისა, ანგარიში შეიცავს ინფორმაციას საარჩევნო პროცესის გარკვეულ დარღვევების შესახებ, თუმცა ამ დარღვევების სტატისტიკური მონაცემები  არაა მოყვანილი. მკითხველმა თავად უნდა მიხვდეს, რომ 2 მილიონზე მეტი ამომრჩევლის მონაწილეობით და, ვთქვათ, 200 დარღვევის (ეს ციფრიც არაა მოყავანილი)   დაფიქსირებით, დარღვევების რაოდენობა შეადგენს 0,01%-ს, რაც, ცხადია, არ უნდა გახდეს განმეორებითი არჩევნების მოთხოვნის მიზეზი. ანგარიშის ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა მდგომარეობს იმაში, რომ, გარდა დარღვევების ზოგიერთი ფაქტის დაფიქსირებისა და აღწერის, არ გაკეთებულა დასკვნა განმეორებითი არჩევნების ჩატარების მიზანშეწონილობის ან აუცილებლობის შესახებ. და ამ თვალსაზრისით, პარტია „ქართული ოცნების“ პოზიცია გასაგებია – უდანაშაულობის პრეზუმფციის მიხედვით, ბრალის დამტკიცების ტვირთი ეკისრება  ბრალდების მხარეს.

თუმცა, საქართველოს ყოფილი პრეზიდენტი ს.ზურაბიშვილი აცხადებდა, რომ ამ დოკუმენტში მოყვანილია ინფორმაცია არჩევნების გაყალბების შესახებ (რაც სიმართლეა). ეს მოწოდება გახდა დაპირისპირების გაგრძელების ლოზუნგი ნებისმიერ ვითარებაში და ეს დაპირისპირება უნდა დასრულდეს მოქმედი ხელისუფლების გადაყენებით, არჩევნების შედეგების გაუქმებით და ალბათ რამდენჯერმე განმეორებითი არჩევნების ჩატარებით სანამ ოპოზიციური პარტიების კოალიცია საპარლამენტო უმრავლესობას არ მოიპოვებს. ამ განცხადებას დაემატა მისი პრეზიდენტად დარჩენის სურვილი  ვადის ამოწურვის მიუხედავად. ამ აზრს იზიარებენ ოპოზიციური პარტიების წევრები და მრავალი არასამთავრობო ორგანიზაცია. იგივე იდეები ჩანერგილია ახალგაზრდებში და სამოქალაქო საზოგადოების იმ ფენებში, რომლებიც არ არიან მიდრეკილნი, ეზარებათ ან არ სურთ დამოუკიდებლად გააანალიზონ არსებული ფაქტები და გამოიტანონ საკუთარი არა ვინმეს მიერ დაწესებული დასკვნები. სავსებით აშკარაა, რომ ასეთი არაკონსტრუქციული პოზიცია საბოლოოდ გამოიწვევს მწვავე დაპირისპირებას, რომელიც შეიძლება გავრცელდეს სამოქალაქო საზოგადოებაზე, რაც გარე დაინტერესებული ძალების მხარდაჭერით გამოიწვევს შეიარაღებულ კონფლიქტს და, თუ გონივრული ლიდერები არ მოიძებნება, სამოქალაქო ომს ყველა შემდგომი შედეგით – მსხვერპლის, ნგრევის, ეკონომიკური კოლაფსის, სახელმწიფოებრიობის დაკარგვისა და ქვეყნის დაშლით დაინტერესებული ორგანიზაციებისა და ასოციაციების (მათ შორის უცხოეთის) წარმომადგენლების ხელისუფლებაში მოსვლის სახით. გულუბრყვილო მკითხველი შეიძლება უაზროდ ამტკიცებდეს, რომ ასეთი სცენარი შეუძლებელია, მაგრამ თუ გავიხსენებთ ახლო წარსულს, როცა აფხაზეთში ქართველებს ეზოებში ქათმებივით კლავდნენ, მათი თავებით ფეხბურთს თამაშობდნენ და ათი ათასობით ადამიანი უღელტეხილებით ფეხით გაიქცა და ამ საშინელ გზაზე ბევრმა სიცოცხლეს დაემშვიდობა - ამის წინასწარ არც არავის სჯეროდა.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, კაცობრიობა იმყოფება სახელმწიფოთა შორის ურთიერთობების მსოფლიო წესრიგის გადახედვის, საზღვრების და ეკონომიკური ურთიერთობების შეცვლის ფაზაში. გავიხსენოთ აშშ-დანია-კანადა-პანამის არხის ბოლო მოვლენები. ჩინეთი-ტაივანის დაპირისპირება და სხვა მრავალი. ისეთი მსხვილი ასოციაციებსაც კი, როგორიც ევროკავშირი, სავარაუდოდ, ელის სერიოზული პოლიტიკური გარდაქმნები, ახალი ეკონომიკური სტიმულების მოძიება. საქართველოც უკიდურესად დაძაბულ ისტორიულ პერიოდში იმყოფება  - მის მოსაზღვრე ოთხივე ქვეყანა სამხედრო დაპირისპირებაშია: აზერბაიჯანი-სომხეთი, რუსეთი-უკრაინა, თურქეთი-სირია.

წარმატებულმა ქმედებებმა სირიაში თურქეთი ახლო აღმოსავლეთში ყველაზე ძლიერი მოთამაშე გახადა. ამ მოვლენებისა და თურქეთის პოლიტიკური ელიტის ზოგიერთი განწყობის გათვალისწინებით, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ როდესაც თურქი ლიდერები საუბრობენ ოსმალეთის იმპერიასთან ისტორიულად დაკავშირებულ ტერიტორიებზე კონტროლის გაფართოებაზე, ისინი გულისხმობენ რეგიონებს, რომლებიც ოდესღაც ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი იყო და სადაც თურქეთი ცდილობს გააძლიეროს მისი გავლენა. მოსკოვსა და სოხუმს შორის ურთიერთობების გაუარესების ფონზე, სავსებით სავარაუდოა, რომ თურქეთს მოუნდება არაღიარებული აფხაზეთის რესპუბლიკის ანექსია და ის თურქეთის პროვინციად იქცეს. დიდი სიფრთხილით უნდა შევხედოთ თურქული ბიზნესის ფართომასშტაბიან შეღწევას საქართველოს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში (გავიხსენოთ „რბილი ძალა“).

ახლო მეზობლის – ირანის მოსახლეობა, ისრაელისა და შეერთებული შტატების მიერ ირანის ბირთვული ამბიციებით გამოწვეული სასტიკი სამხედრო დარტყმის შემთხვევაში, თავის გადასარჩენად  - მილიონობით ლტოლვილი თავს შეიფარებს მეზობელ ქვეყნებში და სავარაუდოდ საქართველოს ტერიტორია მათთვის ყველაზე მიმზიდველია.

დასკვნა.

შესაძლებელია მრავალი მაგალითის განხილვა, როდესაც გარე ძალები, მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ქვეყნების რესურსების ხელში ჩაგდების მიზნით, ჰიბრიდული ომის მეთოდების გამოყენებით, ან თუნდაც პირდაპირი შეიარაღებული ინტერვენციის გამოყენებით, ცდილობდნენ ლეგიტიმურ ძალაუფლების განადგურებასა და შემდგომ შეცვლას. ამ თემატიკაზე ინფორმაციის ინტერნეტში მოძიება მარტივია. რამდენიმე მაგალითის მოკლე განხილვით ჩვენ დავრწმუნდით (დაინტერესებულ მკითხველს შეუძლია გადაამოწმოს მოცემული ფაქტები ინტერნეტის ღია წყაროებში), რომ კაცობრიობა შევიდა სწრაფი და ფართომასშტაბიანი გეოპოლიტიკური ცვლილებების პერიოდში, რაც ძირითადად გამოწვეულია ეკონომიკური მიზეზებით. კაცობრიობის სწრაფი ტექნოლოგიური განვითარების გამო, მოთხოვნა ბუნებრივ რესურსებზე სწრაფად იზრდება, სასტიკია კონკურენცია სავაჭრო ბაზრების ფლობისთვის. ეს მიზეზები გაძლიერდება და მონაწილეებს აგრესიისკენ უბიძგებს. ასეთ პირობებში, პატარა ქვეყნებმა, რომლებიც შეიძლება ადვილად და ბუნებრივად შეეწიროს სუპერსახელმწიფოების ინტერესებში, უნდა გამოიჩინონ მაქსიმალური პოლიტიკური მოქნილობა საგარეო ურთიერთობებში და ამავე დროს ყურადღებით დააკვირდნენ და აქტიურად აღკვეთონ გარე მოთამაშეების მავნე ქმედებები, რომლებიც მიმართულია ასეთ ქვეყნებში შიდა დესტაბილიზაციაზე. ამ ქვეყნების მოსახლეობას უნდა ჰქონდეს მუდმივი, ობიექტური და სანდო საინფორმაციო მხარდაჭერა მიმდინარე მოვლენების შესახებ. მოვლენების პრევენცია, რომლებიც საფრთხეს უქმნის სახელმწიფოს სტაბილურობას დამოკიდებულია უამრავ ფაქტორზე, რომელთა პროგნოზირება და კონტროლი ძალზე რთულია. ზოგიერთი თუმცა აშკარაა და მარტივი გამოსაყენებელი, როგორიცაა ძალისმიერი მეთოდები, არ არის ეფექტიანი გრძელვადიან პერსპექტივაში. სხვები, როგორიცაა მოსახლეობის ცნობიერების დონის ამაღლება, საჭიროებს სპეციალურ ტექნოლოგიებს, ამ სფეროში პროფესიონალურად მომზადებულ სპეციალისტებს (მაგალითად, უნივერსიტეტების ლექტორები ან მასმედიის წარმომადგენლები) და დროში იწელება. ცხადია, ისინი მუდმივად უნდა განხორციელდეს. არსებობს ფაქტორები, რომელთა კონტროლი თითქმის შეუძლებელია. მაგალითად, 2023 წლის ოქტომბრის მონაცემებით, საქართველომ მიიღო 27 ათასი ლტოლვილი უკრაინიდან (სინამდვილეში უფრო მეტი) რომლებმაც მიიღეს ჰუმანიტარული სტატუსი სწორედ დღევანდელი ხელისუფლების მხარდაჭერის წყალობით. და ბევრი მათგანი დღეს ოპოზიციის რიგებშია და მონაწილეობს დღევანდელი ხელისუფლების წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებებში. ლოგიკურად უკრაინელების ამ ჯგუფის და მათი პრეზიდენტის ზელენსკის მიზნები აბსოლუტურად გასაგებია და უკრაინის პრეზიდენტი ამას არც მალავს - რაც უფრო მეტი ქვეყანა რაიმე ფორმით მონაწილეობას მიიღებს რუსეტთან ომში, მით უკეთესია. კიდევ ერთი მაგალითია – საქართველოში ოფიციალური ვიზიტით ჩამოსული ზოგიერთი ევროპარლამენტარის ოპოზიციის რიგებში ქუჩის საპროტესტო აქციებში მონაწილეობა. ასეთი ფაქტორები, რა თქმა უნდა, რთულად პროგნოზირებადია და მათი ნიველირება საკმაოდ რთული ამოცანაა. არის ფაქტორები, რომლებიც მოქცეულია შიდა უსაფრთხოების უწყებების კომპეტენციაში, რომლებიც ხელმძღვანელობენ არსებული კანონმდებლობითა და შიდა ინსტრუქციებით. ისინი ყურადღებას ამახვილებენ მათზე, ვისზეც მაჰათმა განდი ინდოეთის დამოუკიდებლობისა და სტაბილური განვითარების მნიშვნელობაზე საუბრებისას ხშირად მიუთითებდა: ”ყველაზე საშიში მტერი არ არის კოლონიზატორი და ოკუპანტი, არამედ შენი  თანამემამულე, რომელსაც „აჭმევს“ ოკუპანტი”.

განახლებულია: 2026 წ. მაისი

[1] https://news.harvard.edu/gazette/story/2024/02/looking-at-causes-measuring-effects-of-israel-hamas-war/  

[2] https://www.focus-economics.com/blog/the-hamas-israel-conflict-economic-implications/

[3] https://www.cbc.ca/news/politics/natural-resources-ukraine-war-1.6467039

[4] https://www.businesstoday.in/latest/world/story/are-ukraines-vast-natural-resources-a-real-reason-behind-russias-invasion-323894-2022-02-25

[5]საქართველოში 32 ათასამდე არასამთავრობო ორგანიზაციაა რეგისტრირებული, მაგრამ მათგან დაახლოებით 3700 აქტიურად ფუნქციონირებს.

[6] https://www.osce.org/files/f/documents/1/6/584029.pdf